Çekişmeli boşanma davasında görevli mahkeme, aile hukukundan doğan uyuşmazlıklara bakmakla yetkili olan Aile Mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise davacı eşin yerleşim yeri, davalı eşin yerleşim yeri veya eşlerin davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Bu yetki kuralları kesin yetki niteliğinde olmadığından, davalının dava dilekçesinin tebliğinden itibaren yasal cevap süresi içinde yetki itirazında bulunması gerekir; aksi takdirde mahkeme yetkili hale gelir.
Görevli Mahkeme ve Kamu Düzeni
Türk hukukunda aile hukukundan kaynaklanan uyuşmazlıkların çözümünde görevli merci Aile Mahkemeleridir. Görev kuralları kamu düzenine ilişkin olduğundan, tarafların anlaşarak başka bir mahkemeyi görevli kılması hukuken mümkün değildir. Hakim, davanın her aşamasında görevli olup olmadığını kendiliğinden denetlemekle yükümlüdür.
Aile mahkemesinin bulunmadığı yerlerde, Hukuk Muhakemeleri Kanunu uyarınca Asliye Hukuk Mahkemesi, Aile Mahkemesi sıfatıyla davaya bakar. Bu durumda mahkemenin verdiği kararlar, Aile Mahkemesi kararı hükmündedir ve aynı usul kurallarına tabidir.
Yetkili Mahkeme ve Seçimlik Hak
Boşanma davalarında yetki, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 168. maddesi ile düzenlenmiştir. Bu düzenleme, davacı eşe davasını açarken üç farklı seçenekten birini tercih etme hakkı tanır:
- Davalının yerleşim yeri mahkemesi.
- Davacının yerleşim yeri mahkemesi.
- Eşlerin davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi.
Bu yetki kuralı kesin yetki niteliğinde değildir. Davacı, bu üç seçenekten dilediğini seçerek davasını açabilir; ancak seçilen mahkemenin yetkisiz olduğu iddiası davalı tarafından ileri sürülmedikçe mahkeme yetkili kabul edilir.
“Av. Vedat Can SÜNERİN
Çekişmeli boşanma davalarında yetki kuralı kesin yetki niteliğinde değildir. Bu nedenle davalının, dava dilekçesinin kendisine tebliğinden itibaren yasal süresi içinde cevap dilekçesiyle birlikte yetki itirazında bulunması gerekir. Aksi takdirde, mahkemenin yetkisiz olduğu iddiası daha sonra ileri sürülemez ve mahkeme yetkili hale gelir. Yerleşim yeri belirlenirken nüfus kaydından ziyade, kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu fiili yaşam merkezi esas alınmalıdır.”
Yetki İtirazı ve Süre Sınırı
Boşanma davalarında yetki itirazı, davalının dava dilekçesinin kendisine tebliğinden itibaren yasal cevap süresi içerisinde ileri sürmesi gereken teknik bir savunma aracıdır. Davalı, cevap dilekçesinde yetkili mahkemenin neresi olduğunu açıkça belirtmek zorundadır; aksi takdirde mahkeme yetki itirazını dikkate almaz.
Bu itiraz, davanın esasına girilmeden önce yapılması gereken öncelikli bir usul işlemidir. Davalı, yetki itirazını ilk cevap dilekçesinde yapmazsa, sonradan bu itirazı ileri süremez ve mahkeme yetkili hale gelir.
Yerleşim Yeri Kavramı ve İspat
Boşanma davasında yetkili mahkemenin belirlenmesinde esas alınan yerleşim yeri, kişinin sürekli kalma niyetiyle oturduğu fiili yaşam merkezidir. Nüfus kayıt sistemindeki adres bilgisi bir karine teşkil etse de, mahkemeler yerleşim yeri belirlenirken kişinin sosyal ve ekonomik yaşamının yoğunlaştığı fiili merkezi esas alır.
Yerleşim yerinin ispatında, kişinin o yerde sürekli kalma niyetiyle oturduğuna dair deliller önem taşır. Sadece nüfus kaydına dayanmak, fiili durumun farklı olduğu hallerde yetki itirazının sonucunu değiştirebilir.
Yetkisizlik Kararı ve Sonuçları
Mahkeme, yetki itirazını incelediğinde davacının seçtiği mahkemenin yetkisiz olduğuna kanaat getirirse yetkisizlik kararı verir. Bu karar davanın reddi anlamına gelmez; dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesini sağlar.
Taraflar, yetkisizlik kararının kesinleşmesinden itibaren iki hafta içinde dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesi için başvuruda bulunmalıdır. Başvuru yapılmadığı takdirde, dava açılmamış sayılır ve davacı harç ile gider avansı gibi mali yükümlülüklerle tekrar karşılaşabilir.
Uluslararası Unsur İçeren Boşanma Davalarında Yetki
Türkiye’de yerleşim yeri bulunmayan veya Türkiye dışında yaşayan eşlerin açacağı boşanma davalarında yetkili mahkemenin belirlenmesi, genel yetki kurallarından farklı bir işleyişe sahiptir. Davacı veya davalının Türkiye’de bir yerleşim yeri yoksa, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun hükümleri çerçevesinde değerlendirilir. Bu durumda, Türkiye’de son yerleşim yeri bulunan eşin yerleşim yeri mahkemesi, eğer bu da yoksa davalının Türkiye’deki sakin olduğu yer mahkemesi yetkili kabul edilir.
Yurt dışında yaşayan taraflar için Türkiye’de dava açılması durumunda, tarafların Türkiye’deki son yerleşim yerleri veya nüfus kayıtlarındaki adresleri, yetkili mahkemenin tespitinde temel referans noktasıdır. Eğer tarafların Türkiye ile hiçbir yerleşim bağı bulunmuyorsa, davanın Türkiye’de açılabilmesi için özel yetki hallerinin varlığı aranır. Bu tür davalarda, yetki itirazı yapılırken tarafların yurt dışındaki ikamet durumlarını gösteren belgelerin mahkemeye sunulması, davanın usulden reddedilmemesi adına kritik bir öneme sahiptir.
Birden Fazla Davalının Bulunduğu Hallerde Yetki
Boşanma davası ile birlikte boşanmanın fer’i sonuçları dışında üçüncü kişilere yönelik taleplerin (örneğin, üçüncü kişi üzerindeki malvarlığına ilişkin tedbir talepleri) ileri sürüldüğü durumlarda yetki kuralı genişleyebilir. Genel kural olarak boşanma davası eşler arasında görülse de, mal rejiminin tasfiyesi veya üçüncü kişilerin dahil olduğu uyuşmazlıklarda, davanın açıldığı yer mahkemesinin yetkisi, davanın niteliğine göre belirlenir. Davacı, boşanma davasını açarken yetkili mahkemeyi seçme hakkını kullanırken, bu seçimin diğer fer’i taleplerin görülmesini de kapsayacağını dikkate almalıdır.
Dava dilekçesinde belirtilen vakıaların, seçilen mahkemenin yetki alanıyla doğrudan bağlantılı olması, mahkemenin yetki itirazını değerlendirirken dikkate aldığı bir diğer unsurdur. Eğer davacı, yetkili olmayan bir mahkemede dava açmışsa ve davalı yetki itirazında bulunmuşsa, mahkeme yetkisizlik kararı vererek dosyayı yetkili mahkemeye gönderir. Bu süreçte, davanın açıldığı tarihteki yetki durumu korunur; yani dosya yetkili mahkemeye gönderildiğinde dava, ilk açıldığı tarihte açılmış sayılır. Bu durum, hak düşürücü sürelerin veya zamanaşımı sürelerinin korunması açısından davacı için hayati bir güvence sağlar.
Yetki İtirazının İncelenmesinde Mahkemenin Rolü
Mahkeme, kendisine sunulan yetki itirazını incelerken öncelikle davalının bu itirazı yasal süresi içinde ve usulüne uygun yapıp yapmadığını denetler. Yetki itirazı, cevap dilekçesinin verilmesi gereken süre içinde yapılmalıdır; bu süre geçtikten sonra yapılan itirazlar mahkeme tarafından dikkate alınmaz. Mahkeme, yetki itirazını incelerken tarafların sunduğu yerleşim yeri belgelerini, ikametgah kayıtlarını ve fiili yaşam merkezine dair delilleri karşılaştırır. Eğer mahkeme, davacının seçtiği yerin yetkili olmadığına kanaat getirirse, davanın esasına girmeden yetkisizlik kararı vererek dosyayı yetkili mahkemeye gönderir.
Yetkisizlik kararı üzerine dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesi için tarafların iki hafta içinde başvuru yapması zorunludur. Bu süre, kararın taraflara tebliğinden itibaren başlar ve kesin bir süredir. Başvuru yapılmadığı takdirde, dava açılmamış sayılır ve davacı, dava harçlarını ve gider avansını tekrar ödemek zorunda kalır. Bu nedenle, yetkisizlik kararı alan tarafın, dosyanın takibini bırakmaması ve yetkili mahkemeye gönderilme sürecini bizzat veya vekili aracılığıyla yönetmesi, davanın devamlılığı için zorunludur.
Sık Sorulan Sorular
Boşanma davası başka şehirde açılabilir mi?
Evet, TMK 168. madde uyarınca davacı, eşinin yerleşim yerinde, kendi yerleşim yerinde veya son altı ay birlikte oturdukları yer mahkemesinde dava açabilir.
Yetki itirazını kaçırırsam ne olur?
Yetki itirazı ilk itiraz niteliğindedir. Yasal süresi içinde yapılmayan yetki itirazı daha sonra ileri sürülemez ve dava açılan mahkeme yetkili hale gelir.
Anlaşmalı boşanmada yetki kuralı farklı mıdır?
Yetki kuralları çekişmeli ve anlaşmalı boşanma davalarında aynıdır. Ancak anlaşmalı boşanmada taraflar genellikle yetkiye itiraz etmediği için dava istenilen yerdeki aile mahkemesinde görülebilir.
Yurt dışında yaşayanlar davayı nerede açar?
Türkiye’de yerleşim yeri olmayan eşler için, son defa birlikte oturdukları yer mahkemesi veya genel yetki kuralları çerçevesinde değerlendirme yapılır.