Grev ve lokavt uyuşmazlıkları, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu uyarınca, yalnızca toplu iş sözleşmesi görüşmeleri sırasında ortaya çıkan menfaat uyuşmazlıklarının çözümü amacıyla başvurulan yasal mücadele araçlarıdır. Bu uyuşmazlıkların nihai çözümü tarafların anlaşması, özel hakeme başvurulması veya uyuşmazlığın Yüksek Hakem Kurulu tarafından karara bağlanması ile gerçekleşir. Bireysel iş uyuşmazlıkları grev konusu yapılamaz; bu tür anlaşmazlıklar için iş mahkemeleri ve zorunlu arabuluculuk süreci işletilmelidir.
Grev ve Lokavt Uyuşmazlığını Kim Çözer?
Toplu iş uyuşmazlıklarında çözüm süreci, tarafların iradesi ve kanuni zorunluluklar çerçevesinde aşamalı olarak ilerler. İlk aşama, resmi arabuluculuk sürecidir; bu aşama tüketilmeden grev veya lokavt kararı alınması hukuken geçersizdir.
Arabuluculuk sürecinde anlaşma sağlanamaması durumunda, taraflar uyuşmazlığın çözümü için özel hakeme başvurabilir veya grev/lokavt yoluna gidebilirler. Grev veya lokavtın yasak olduğu işlerde veya tarafların anlaşması halinde, uyuşmazlık Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözülür. Kurulun verdiği karar, toplu iş sözleşmesi hükmündedir ve taraflar için bağlayıcıdır.
Grev Hakkı ve Kanuni Şartlar
Grev, işçilerin ekonomik ve sosyal haklarını korumak veya geliştirmek amacıyla toplu şekilde işi bırakmalarıdır. Anayasa ile güvence altına alınan bu hak, yalnızca toplu iş sözleşmesi görüşmeleri sırasında çıkan menfaat uyuşmazlıklarında kullanılabilir.
- Toplu iş sözleşmesi görüşmelerinde anlaşma sağlanamamış olmalıdır.
- Resmi arabuluculuk süreci tamamlanmalı ve uyuşmazlık tutanağı taraflara tebliğ edilmelidir.
- Yetkili işçi sendikası, arabuluculuk tutanağının tebliğinden itibaren 60 gün içinde grev kararı almalıdır.
- Grev kararı, uygulanacak tarihten en az 6 iş günü önce karşı tarafa yazılı olarak bildirilmelidir.
“Av. Vedat Can SÜNERİN
Grev ve lokavt süreçlerinde en sık karşılaşılan hata, bireysel iş uyuşmazlıklarının toplu iş hukuku kapsamındaki grev hakkı ile karıştırılmasıdır. Grev, yalnızca toplu iş sözleşmesi görüşmelerinden doğan menfaat uyuşmazlıklarında başvurulabilecek bir haktır. Arabuluculuk aşamasının atlanması veya yasal bildirim sürelerine uyulmaması, eylemin kanun dışı sayılmasına ve işçilerin tazminatsız fesih gibi ciddi yaptırımlarla karşılaşmasına yol açabilir. Bu nedenle, her aşamada 6356 sayılı Kanun'un usul kurallarına titizlikle uyulması, hak kaybı yaşanmaması adına gereklidir.”
Grev Kararı ve Oylama Süreci
Grev kararının hukuki sonuç doğurabilmesi için işyerinde ilan edilmesi zorunludur. Kararın ilanından itibaren, işyerinde çalışan işçilerin en az dörtte birinin yazılı başvurusu üzerine grev oylaması yapılabilir.
Oylamada, grev ilanının yapıldığı tarihte işyerinde çalışan işçilerden oylamaya katılanların salt çoğunluğu grevin yapılmaması yönünde karar verirse, grev kararı uygulanamaz. Bu oylama, işçilerin toplu iradesinin belirlenmesi adına kanuni bir güvencedir.
Grev ve Lokavt Yasakları ve Erteleme
Bazı kritik sektörlerde, özellikle can ve mal kurtarma, sağlık, enerji ve şehir içi ulaşım gibi alanlarda grev ve lokavt yapılması kanunen yasaklanmıştır. Bu alanlarda uyuşmazlıklar doğrudan Yüksek Hakem Kurulu tarafından çözülür.
Ayrıca, Cumhurbaşkanı, genel sağlığı veya milli güvenliği tehdit eden grev veya lokavtları 60 güne kadar erteleyebilir. Erteleme süresi sonunda taraflar anlaşmaya varamazsa, uyuşmazlık yine Yüksek Hakem Kurulu tarafından nihai olarak çözüme kavuşturulur.
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hatalar
Bireysel iş sözleşmesinden doğan alacaklar (ücret, tazminat, fazla mesai vb.) için greve gidilmesi, toplu iş hukuku ile bireysel iş hukukunun karıştırılmasına yol açan yaygın bir hatadır. Bu tür uyuşmazlıklar grev konusu yapılamaz.
Yasal prosedürlere (arabuluculuk, bildirim süreleri, yetki) uyulmadan yapılan eylemler “kanun dışı grev” sayılır. Kanun dışı eylemlerde işveren, iş sözleşmelerini haklı nedenle feshetme yetkisine sahip olabilir ve sendikal sorumluluklar doğabilir.
Grev ve Lokavt Sürecinde İş Sözleşmesinin Askıda Kalması
Kanuni bir grev veya lokavtın uygulanmaya başlanmasıyla birlikte, işyerinde çalışan işçilerin iş sözleşmeleri grev veya lokavt süresince askıya alınır. Bu askı hali, işçinin iş görme borcunu, işverenin ise ücret ödeme borcunu geçici olarak durdurur. Sözleşmenin askıda olduğu bu dönemde, işçilerin kıdem tazminatına esas sürelerinin hesaplanmasında grevde geçen süreler dikkate alınmaz; ancak işçinin işyerindeki fiili çalışma süresi ile grev öncesi kazanılmış hakları korunmaya devam eder.
Askı süresi boyunca işçilerin sosyal güvenlik primlerinin ödenmesi noktasında da özel bir durum söz konusudur. İş sözleşmesi askıda olduğundan, işveren bu dönem için işçiye ücret ödemediği gibi, işçinin sigorta primlerini de yatırmakla yükümlü değildir. İşçiler, grev süresince işyerinden herhangi bir sosyal yardım veya yan hak talep edemezler. Bu durum, grevin işçiler üzerinde yarattığı ekonomik baskının temelini oluşturur ve tarafları toplu iş sözleşmesi masasında anlaşmaya zorlayan bir unsur olarak işlev görür.
Grev ve Lokavtın Uygulanmasında İşverenin Hakları ve Sınırları
İşveren, kanuni bir grev kararı ilan edildiğinde veya grev uygulaması başladığında, işyerini kısmen veya tamamen kapatma hakkına sahiptir. Ancak bu kapatma, yalnızca greve katılan işçileri değil, grev nedeniyle çalışması imkansız hale gelen veya grevden etkilenen diğer işçileri de kapsayabilir. İşveren, grev süresince işyerinde greve katılmayan veya grevden etkilenmeyen işçileri çalıştırmaya devam edebilir; fakat bu işçilerin grev yapan işçilerin yerine çalıştırılması kanunen yasaklanmıştır. Grev kırıcı olarak nitelendirilebilecek bu tür bir uygulama, eylemin kanun dışı sayılmasına ve işverenin ağır idari yaptırımlarla karşılaşmasına neden olur.
Lokavt ise, işveren veya işveren sendikası tarafından, işyerinde faaliyetin tamamen durdurulması amacıyla uygulanan bir karşı eylemdir. Lokavtın hukuka uygun sayılabilmesi için, işçi sendikası tarafından alınmış bir grev kararının işverene tebliğ edilmiş olması veya işyerinde kanuni bir grevin başlamış olması şarttır. İşveren, grev kararı kendisine tebliğ edilmeden lokavt kararı alamaz. Lokavt süresince işveren, işçilerin iş sözleşmelerini askıya alarak ücret ödeme yükümlülüğünden kurtulur; ancak lokavtın sona ermesiyle birlikte işçilerin işe dönme ve çalışma hakları aynen devam eder.
Grev ve Lokavtın Sona Ermesi ve Hukuki Sonuçları
Grev ve lokavt, tarafların toplu iş sözleşmesi üzerinde anlaşmaya varmasıyla kendiliğinden sona erer. Anlaşma sağlandığında, taraflar arasında imzalanan toplu iş sözleşmesi, grev veya lokavtın sona erdiği tarihten itibaren yürürlüğe girer ve taraflar arasındaki uyuşmazlığı nihai olarak çözüme kavuşturur. Eğer taraflar anlaşmaya varamazsa, grev veya lokavtın kanuni süresi içerisinde sona erdirilmesi gerekebilir. Grev veya lokavtın sona ermesiyle birlikte, askıda olan iş sözleşmeleri tekrar yürürlüğe girer ve işçiler işyerindeki görevlerine geri dönerler.
Uyuşmazlığın grev veya lokavt yoluyla çözülemediği durumlarda, taraflar her zaman özel hakeme başvurarak süreci sonlandırabilirler. Özel hakem kararı, toplu iş sözleşmesi hükmündedir ve taraflar üzerinde kesin bir bağlayıcılığa sahiptir. Grev veya lokavtın kanuni süresinin dolması veya tarafların anlaşması dışında, grevin veya lokavtın mahkeme kararıyla durdurulması da mümkündür. Özellikle grevin kanun dışı olduğunun tespiti halinde, mahkeme grevin durdurulmasına karar verir ve bu karar derhal uygulanır. Kanun dışı grev veya lokavtın tespiti, tarafların tazminat sorumluluğunu doğurabilir ve sendikal faaliyetlerin kısıtlanmasına yol açan hukuki süreçleri tetikleyebilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Grev sırasında işçinin ücreti ödenir mi?
Hayır, kanuni grev süresince iş sözleşmeleri askıya alınır; bu dönemde işçilere ücret ve sosyal yardımlar ödenmez.
Grev kararı alındıktan sonra ne kadar süre içinde uygulanmalıdır?
Grev kararı, alındığı tarihten itibaren 60 gün içinde uygulanmalıdır; bu sürenin geçirilmesi halinde karar geçersiz hale gelir.
Yüksek Hakem Kurulu kararına itiraz edilebilir mi?
Hayır, Yüksek Hakem Kurulu kararları kesindir ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir.
Grev oylaması zorunlu mudur?
Hayır, grev oylaması işçilere tanınmış bir haktır; işçiler talep ederse yapılır.
Kanun dışı greve katılan işçinin durumu nedir?
İşveren, kanun dışı greve katılan işçilerin iş sözleşmelerini haklı nedenle feshedebilir.