Ceza muhakemesinde yüz yüzelik ilkesi, hâkimin delillerle ve taraflarla doğrudan temas kurarak vicdani kanaatine ulaşmasını sağlayan temel bir güvencedir. SEGBİS (Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi) ise, bu ilkenin istisnası olarak, sanık, tanık veya mağdurun mahkeme salonunda fiziken bulunamadığı zorunlu hallerde, ses ve görüntünün eş zamanlı iletildiği bir teknolojik araçtır. CMK m. 196/4 uyarınca, mahkeme ancak zorunlu gördüğü durumlarda SEGBİS kullanımına karar verebilir; bu sistem sanığın duruşmada hazır bulunma hakkını tamamen ortadan kaldıran bir yöntem değil, yargılamayı hızlandıran yardımcı bir usuldür.
SEGBİS Nedir ve Hukuki Dayanağı Nelerdir?
SEGBİS, Adalet Bakanlığı tarafından UYAP altyapısı üzerinde geliştirilen, ses ve görüntünün aynı anda elektronik ortamda iletildiği, kaydedildiği ve saklandığı bir sistemdir. Temel yasal dayanağı 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 196. maddesinin 4. fıkrasıdır. Bu maddeye göre, hâkim veya mahkeme zorunlu gördüğü durumlarda, yurt içinde bulunan sanığın sorgusunu SEGBİS ile yapabilir veya duruşmalara katılmasına karar verebilir.
Sistemin teknik usul ve esasları, 20 Eylül 2011 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan Ceza Muhakemesinde Ses ve Görüntü Bilişim Sisteminin Kullanılması Hakkında Yönetmelik ile düzenlenmiştir. Bu yönetmelik, sistemin kurulumu, işletimi ve kayıtların güvenliği konusunda standartlar belirleyerek, dijital ortamdaki yargılamanın hukuki güvenliğini sağlamayı amaçlar.
Yüz Yüzelik İlkesi ve SEGBİS İlişkisi
Yüz yüzelik ilkesi, yargılamanın şeffaflığı ve maddi gerçeğe ulaşılması için sanığın mahkeme huzurunda savunma yapmasını, delillerin doğrudan tartışılmasını gerektirir. SEGBİS, bu ilkeye bir istisna getirse de, sistemin kullanımı sınırsız bir yetki değildir. Yargı uygulamaları, SEGBİS’in “zorunlu haller” dışında, özellikle sanığın açık rızası olmaksızın ilk ve son savunma gibi esaslı celselerde kullanılmasının savunma hakkını kısıtlayabileceğini vurgulamaktadır.
Mahkeme, SEGBİS kararı alırken bu yöntemin neden zorunlu olduğunu somut gerekçelerle açıklamalıdır. Genel ve soyut ifadelerle kurulan SEGBİS ara kararları, yüz yüzelik ilkesinin özüne müdahale teşkil edebilir. Bu nedenle, sanığın fiziken mahkeme salonunda bulunma talebi, yargılamanın seyri açısından her zaman öncelikli bir değerlendirme konusudur.
“Av. Vedat Can SÜNERİN
SEGBİS uygulaması, yargılamanın hızlandırılması adına bir kolaylık sağlasa da, sanığın mahkeme huzurunda bizzat bulunma hakkının bir istisnasıdır. Özellikle esaslı savunma celselerinde, mahkemenin SEGBİS kararı alırken somut bir zorunluluk gerekçesi sunması ve sanığın rızasını gözetmesi savunma hakkının korunması için şarttır. Teknik aksaklıkların yaşandığı veya gizli müdafi görüşmesinin engellendiği durumlarda, bu durumun derhal tutanağa geçirilmesi, ileride yaşanabilecek hak kayıplarının önlenmesi ve yargılamanın adil bir şekilde sürdürülmesi bakımından hayati bir önem taşımaktadır.”
SEGBİS Odası Nedir ve Nasıl Çalışır?
SEGBİS odası, ceza infaz kurumlarında veya adliyelerde, ses yalıtımı yapılmış, kamera ve mikrofon sistemleri ile donatılmış özel görüşme alanlarıdır. Süreç şu şekilde işler:
- Mahkeme, SEGBİS ile dinleme kararı alır.
- İlgili ceza infaz kurumu veya adliye birimi, kişinin SEGBİS odasında hazır edilmesini sağlar.
- UYAP üzerinden eş zamanlı ses ve görüntü aktarımı başlatılır.
- Yapılan tüm işlemler kayıt altına alınır ve dava dosyasına eklenir.
Avukatın SEGBİS ile Duruşmaya Katılması
Avukatlar, müvekkillerinin savunma hakkını etkin kullanabilmeleri için duruşmalara fiziken katılmayı tercih edebilecekleri gibi, zorunlu hallerde veya başka bir ilde bulunmaları durumunda SEGBİS ile de katılım sağlayabilirler. Ancak, müdafi ile sanık arasındaki “gizli görüşme” hakkının SEGBİS ortamında da korunması esastır.
Teknik aksaklıklar veya gizliliğin ihlali durumunda avukatın bu durumu derhal tutanağa geçirmesi ve itiraz etmesi, savunma hakkının korunması açısından kritiktir. Avukatın SEGBİS üzerinden katılımı, müvekkilinin duruşma salonundaki diğer süjelerle olan etkileşimini ve delillere karşı tepkisini doğrudan gözlemlemesine engel olmamalıdır.
SEGBİS Kullanımında Önemli Şartlar ve İstisnalar
SEGBİS kullanımında dikkat edilmesi gereken temel hususlar, sanığın adil yargılanma hakkı ile doğrudan bağlantılıdır:
- Zorunluluk Hali: Mahkeme, SEGBİS kullanımını genel ve soyut gerekçelerle değil, somut bir zorunluluk (sağlık sorunları, güvenlik riski, mesafe vb.) ile gerekçelendirmelidir.
- Sanığın Rızası: Özellikle esasa ilişkin delillerin toplandığı ve savunmanın yapıldığı celselerde, sanığın SEGBİS ile katılmaya rızasının olması, adil yargılanma hakkı açısından büyük önem taşır.
- Yurt İçi Kapsamı: CMK m. 196/4, “yurt içinde bulunan sanık” ifadesini kullandığı için, yurt dışındaki sanıklar için bu hüküm doğrudan uygulanamaz.
SEGBİS Bağlantısında Müdafi ile Gizli Görüşme Güvencesi
Sanığın SEGBİS odasında bulunduğu sırada müdafii ile yapacağı görüşmelerin gizliliği, savunma hakkının en temel unsurlarından biridir. Mahkeme, sanığın bulunduğu ceza infaz kurumu veya adliye birimine, görüşmenin üçüncü kişilerce duyulmayacak veya izlenmeyecek bir ortamda gerçekleşmesini sağlama talimatı vermelidir. Eğer sanık, duruşma salonunda bulunmayan avukatı ile SEGBİS sistemi üzerinden veya telefonla görüşmek isterse, bu talebin reddedilmesi savunma hakkının ihlali olarak değerlendirilebilir.
Uygulamada, sanığın SEGBİS odasında yalnız bırakılması ve dışarıdan müdahale edilmeyecek bir hat üzerinden avukatıyla görüşmesinin sağlanması teknik bir zorunluluktur. Müdafi, duruşma sırasında müvekkiliyle anlık iletişim kuramadığını veya görüşmenin gizliliğinin ihlal edildiğini tespit ederse, bu durumu derhal duruşma tutanağına geçirmelidir. Tutanağa geçirilmemiş bir gizlilik ihlali, sonraki aşamalarda ispatlanması güç bir eksiklik olarak kalacaktır.
Teknik Kesinti ve İletişim Kopukluğu Halinde İzlenecek Yol
SEGBİS bağlantısında yaşanan teknik aksaklıklar, duruşmanın yüz yüzelik ilkesine uygunluğunu doğrudan etkileyen bir risk faktörüdür. Görüntüde donma, sesin kesilmesi veya senkronizasyon bozukluğu gibi durumlarda, mahkeme başkanı veya hâkim bağlantıyı durdurarak teknik birimden müdahale istemelidir. Eğer teknik sorun giderilemiyorsa ve bu durum sanığın beyanının tam olarak anlaşılmasını engelliyorsa, duruşmanın başka bir güne ertelenmesi veya sanığın fiziken hazır edilmesi gerekebilir.
Taraflar, teknik kesintinin yaşandığı anı ve bu kesintinin savunma veya soru sorma hakkını nasıl kısıtladığını somutlaştırmalıdır. Sadece “bağlantı koptu” demek yerine, “soru sorulduğu sırada sesin kesilmesi nedeniyle cevabın alınamadığı” gibi spesifik bir kayıt düşülmelidir. Mahkeme, teknik aksaklık nedeniyle duruşmaya devam etme kararı verirse, bu kararın gerekçesi ve aksaklığın yargılamanın sonucuna etkisi gerekçeli kararda mutlaka tartışılmalıdır.
SEGBİS Kayıtlarının Çözümü ve Dosyaya Eklenmesi
Duruşma sırasında SEGBİS üzerinden alınan beyanlar, sistem tarafından dijital kayıt altına alınır ve bu kayıtlar dava dosyasının ayrılmaz bir parçasıdır. Ancak, duruşma tutanağına geçirilen özet beyanlar ile SEGBİS kayıtları arasında bir çelişki olması durumunda, kayıtların esas alınması gerektiği unutulmamalıdır. Taraflar, duruşma sonrasında bu kayıtların çözümünü (deşifresini) talep ederek, tutanakla karşılaştırma yapma hakkına sahiptir.
Kayıtların saklanması ve gerektiğinde bilirkişi incelemesine sunulması, dijital delil bütünlüğünün korunması açısından kritiktir. Eğer sanık, SEGBİS üzerinden verdiği ifadenin yanlış anlaşıldığını veya tutanağa eksik geçirildiğini iddia ederse, ilgili celseye ait ses ve görüntü kayıtlarının incelenmesini talep etmelidir. Bu talep, mahkemenin maddi gerçeğe ulaşma yükümlülüğü kapsamında değerlendirilmeli ve reddi halinde gerekçelendirilmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
SEGBİS ile duruşmaya katılmak zorunlu mudur?
Hayır, SEGBİS bir zorunluluk değil, mahkemenin takdirine bağlı bir usul aracıdır. Sanık, duruşmada fiziken hazır bulunma hakkını talep edebilir.
SEGBİS kayıtları delil olarak kullanılabilir mi?
Evet, SEGBİS üzerinden yapılan ifade ve sorgu işlemleri kayıt altına alınır ve bu kayıtlar dava dosyasının bir parçası olarak delil niteliği taşır.
SEGBİS’e itiraz edebilir miyim?
Evet, savunma hakkınızın kısıtlandığını düşünüyorsanız, SEGBİS ile duruşmaya katılmaya zorlanmanıza karşı duruşma sırasında itiraz edebilir ve bu itirazın tutanağa geçirilmesini isteyebilirsiniz.
Teknik aksaklık yaşanırsa ne olur?
Görüntü veya ses kaybı yaşanması durumunda, bu durumun savunma hakkını etkileyip etkilemediği mahkemece değerlendirilir. Aksaklık durumunda duruşmanın ertelenmesi veya bağlantının düzeltilmesi talep edilmelidir.