Anlaşmalı boşanma davasında görevli mahkeme, 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş ve Görevlerine Dair Kanun uyarınca Aile Mahkemesidir. Aile mahkemesinin bulunmadığı yerlerde ise davaya Asliye Hukuk Mahkemesi, “Aile Mahkemesi sıfatıyla” bakmakla görevlidir. Yetkili mahkeme ise eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir. Bu kurallar kamu düzeni ve usul hukuku gereği davanın nerede görüleceğini belirleyen temel kriterlerdir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme Ayrımı
Hukuk sistemimizde görev ve yetki kavramları, davanın hangi mahkemede görüleceğini belirleyen iki farklı usul kuralıdır. Görev, uyuşmazlığın türüne göre hangi mahkeme biriminin davaya bakacağını ifade eder ve kamu düzeni gereği mahkemece yargılamanın her aşamasında kendiliğinden dikkate alınır. Taraflar anlaşarak görevli mahkemeyi değiştiremez.
Yetki ise davanın coğrafi olarak hangi yerdeki mahkemede açılacağını belirler. Boşanma davalarında yetki kuralları, tarafların yerleşim yeri veya ortak yaşamın sonlandığı yer esas alınarak belirlenir. Anlaşmalı boşanma davalarında yetki kuralı kesin yetki niteliğinde değildir; davalı taraf süresi içinde itiraz etmediği sürece dava açılan mahkeme yetkili hale gelir.
Anlaşmalı Boşanmada Yetkili Mahkeme Seçimi
Türk Medeni Kanunu’nun 168. maddesi uyarınca boşanma davası açmak isteyen taraf, kanunda belirtilen iki farklı yer mahkemesinden birinde dava açma hakkına sahiptir. Bu seçimlik hak, taraflara coğrafi kolaylık sağlar.
- Eşlerden birinin yerleşim yeri mahkemesi.
- Davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesi.
Yetkisiz bir mahkemede dava açılması durumunda, davalı tarafın cevap dilekçesiyle birlikte yetki itirazında bulunması gerekir. İtiraz süresi kaçırılırsa mahkeme yetkisiz olsa dahi davaya bakmaya devam eder.
“Av. Vedat Can SÜNERİN
Anlaşmalı boşanma davalarında görevli mahkeme Aile Mahkemesidir ve bu kural kamu düzenine ilişkindir. Yetki kuralları ise eşlerin yerleşim yeri veya son ortak konutun bulunduğu yerle sınırlıdır. Uygulamada en sık karşılaşılan hata, tarafların duruşmaya bizzat katılmaması veya protokolde feri sonuçların eksik bırakılmasıdır. Duruşma sırasında tarafların iradelerini bizzat açıklamaları, boşanma kararının kesinleşmesi için zorunlu bir usul şartıdır. Protokolün hukuki sonuçlarını ve çocukların menfaatini gözeterek hazırlamak, sürecin sorunsuz tamamlanması açısından kritik öneme sahiptir.”
Başvuru Süreci ve Mahkeme Denetimi
Anlaşmalı boşanma süreci, tarafların boşanmanın mali sonuçları, çocukların durumu ve mal rejimi gibi konularda mutabık kalarak hazırladıkları “anlaşmalı boşanma protokolü” ile başlar. Dava dilekçesi bu protokol ile birlikte yetkili aile mahkemesine sunulur.
Tarafların duruşmada bizzat hazır bulunmaları zorunludur; irade beyanı vekil aracılığıyla açıklanamaz. Hakim, tarafları dinler ve protokolü inceler. Protokolü çocukların üstün yararı ve tarafların iradeleri açısından uygun bulursa boşanmaya karar verir. Hakim, protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; ancak bu değişikliklerin taraflarca kabul edilmemesi durumunda anlaşmalı boşanma gerçekleşmez ve dava çekişmeli boşanmaya dönüşebilir.
Uygulamada Sık Karşılaşılan Hatalar
Aile mahkemesi bulunan yerlerde Asliye Hukuk Mahkemesine başvurmak, davanın usulden reddine veya görevsizlik kararı verilmesine yol açarak zaman kaybına neden olur. Bu nedenle dilekçe başlığının doğru mahkemeye hitaben yazılması önemlidir.
Protokolde nafaka, tazminat veya velayet gibi feri sonuçlardan birinin unutulması veya belirsiz bırakılması, hakimin protokolü reddetmesine veya düzeltme istemesine neden olabilir. Ayrıca, yetkisiz mahkemede dava açılması durumunda davalı tarafın süresi içinde yetki itirazında bulunması, dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesini gerektirir.
Yetki İtirazının Usulü ve Hukuki Sonuçları
Anlaşmalı boşanma davalarında yetki kuralı, kamu düzenine ilişkin bir görev kuralı olmadığından mahkemece kendiliğinden gözetilmez. Davalı taraf, dava dilekçesinin kendisine tebliğinden itibaren yasal cevap süresi içerisinde yetki itirazında bulunmalıdır. Bu itiraz, cevap dilekçesinde açıkça belirtilmeli ve davalının yetkili olduğunu düşündüğü yer mahkemesi somut olarak gösterilmelidir. Süresi içinde yapılmayan veya usulüne uygun olmayan yetki itirazları, mahkemenin yetkisini kesinleştirir ve davanın o mahkemede görülmesine engel teşkil etmez.
Yetki itirazının kabul edilmesi durumunda mahkeme, dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesine karar verir. Bu aşamada dosya, yetkili mahkemeye gönderilmek üzere mahkeme kalemine teslim edilir ve tarafların yetkili mahkemede yargılamayı takip etmeleri gerekir. Yetki itirazı, davanın esasına girilmeden önce karara bağlanması gereken bir usul işlemidir. Eğer taraflar yetkisiz mahkemede duruşmaya katılır ve yetki itirazında bulunmaksızın protokolün onaylanmasını talep ederlerse, mahkemenin yetkisi kesinleşmiş sayılır ve yargılama o mahkemede tamamlanır.
Protokolün İçerik Denetimi ve Feri Sonuçların Belirlenmesi
Anlaşmalı boşanma protokolü, boşanmanın mali sonuçları ile çocukların velayeti ve kişisel ilişki düzenlemelerini içeren kapsamlı bir sözleşmedir. Hakim, protokolü onaylamadan önce bu düzenlemelerin tarafların serbest iradelerini yansıtıp yansıtmadığını ve çocukların üstün yararına uygun olup olmadığını denetler. Özellikle nafaka miktarı, tazminat ödemeleri veya velayet hakkının kullanımı gibi konularda belirsiz ifadeler içeren protokoller, hakimin onay sürecini uzatabilir veya protokolün reddine yol açabilir. Protokolde yer alan her bir hükmün, infaz edilebilir ve net olması, ileride yaşanabilecek icra süreçlerinin önlenmesi açısından büyük önem taşır.
Hakim, protokolde yer alan düzenlemeleri tarafların huzurunda tek tek okuyarak iradelerini teyit eder. Eğer taraflardan biri, protokoldeki bir maddenin kendi iradesini tam olarak yansıtmadığını beyan ederse, anlaşmalı boşanma şartları ortadan kalkar. Bu durumda hakim, taraflara davanın çekişmeli boşanmaya dönüştürülmesi için süre verebilir veya davanın usulden reddine karar verebilir. Protokolün mahkeme tarafından onaylanması, boşanma kararının kesinleşmesiyle birlikte hüküm ifade eder ve taraflar üzerinde kesin bir bağlayıcılık oluşturur. Bu aşamadan sonra, protokolde kararlaştırılan mali haklardan, tarafların yeni bir sözleşme yapmaları dışında, tek taraflı olarak dönülmesi mümkün değildir.
Yabancılık Unsuru İçeren Boşanma Davalarında Yetki
Taraflardan birinin yabancı uyruklu olması veya tarafların yurt dışında ikamet etmesi durumunda, yetkili mahkemenin belirlenmesi Türk hukukundaki genel yetki kurallarına tabidir. Türkiye’de yerleşim yeri bulunmayan taraflar için, son ortak yerleşim yeri mahkemesi yetkili kabul edilir. Eğer tarafların Türkiye’de hiçbir zaman ortak bir yerleşim yeri olmamışsa, davalının Türkiye’deki yerleşim yeri mahkemesi, davalının yerleşim yeri yoksa Türkiye’deki sakin olduğu yer mahkemesi yetkili olur. Bu tür durumlarda, tebligat süreçleri ve yabancı belgelerin tasdiki gibi usul işlemleri, davanın görülme süresini doğrudan etkileyen faktörlerdir.
Yabancılık unsuru taşıyan anlaşmalı boşanma davalarında, protokolün yabancı dilde hazırlanmış olması durumunda, mahkemece yeminli tercüman aracılığıyla çevirisinin yapılması zorunludur. Ayrıca, tarafların duruşmaya bizzat katılımı, yabancı uyruklu eş için de geçerli bir kuraldır. Konsolosluk aracılığıyla veya vekaletname ile boşanma iradesinin açıklanması, Türk hukukundaki anlaşmalı boşanma usulü ile bağdaşmaz. Bu nedenle, yurt dışında yaşayan tarafların, duruşma günü için Türkiye’ye gelmeleri veya yerel mahkemelerin belirlediği usul kurallarına göre hareket etmeleri, davanın reddedilmemesi için gereklidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Anlaşmalı boşanma davası için evlilik süresi şartı nedir?
Türk Medeni Kanunu’na göre, anlaşmalı boşanma davası açılabilmesi için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması yasal bir zorunluluktur.
Eşlerden biri duruşmaya gelmezse ne olur?
Anlaşmalı boşanmada tarafların duruşmada bizzat hazır bulunması şarttır. Eşlerden birinin duruşmaya gelmemesi veya duruşma anında protokol şartlarından vazgeçmesi, anlaşmalı boşanma şartlarının gerçekleşmediği anlamına gelir ve dava çekişmeli boşanmaya dönüşebilir.
Yetki itirazı nasıl yapılır?
Yetki itirazı, davalı tarafından dava dilekçesinin tebliğinden itibaren yasal süresi içinde cevap dilekçesiyle ileri sürülmelidir. İtiraz dilekçesinde yetkili olduğu iddia edilen mahkeme açıkça gösterilmelidir.
Hakim protokolü değiştirebilir mi?
Evet, hakim tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak protokolde gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Ancak bu değişikliklerin taraflarca da kabul edilmesi şarttır.