Dava içi sulh ile feragat, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) kapsamında düzenlenen ve her ikisi de mahkemenin esasa girmesine gerek kalmadan uyuşmazlığı sona erdiren davaya son veren taraf işlemleridir. Temel fark; feragatin davacının tek taraflı iradesiyle talep sonucundan vazgeçmesi, sulhun ise tarafların karşılıklı ödünlerle uyuşmazlığı sona erdirmek için yaptıkları iki taraflı bir sözleşme olmasıdır. Feragat kayıtsız ve şartsız olmak zorundayken, sulh sözleşmesi şarta bağlanabilir.
Hukuki Tanım ve İşlem Niteliği
Feragat, HMK m. 307 uyarınca davacının talep sonucundan kısmen veya tamamen vazgeçmesidir. Bu, davacının kendi hakkından tek taraflı feragat ettiği bir usul işlemidir ve karşı tarafın kabulüne ihtiyaç duymaz. Sulh ise HMK m. 313 uyarınca tarafların aralarındaki uyuşmazlığı sona erdirmek amacıyla mahkeme huzurunda yaptıkları iki taraflı bir sözleşmedir.
Her iki işlem de yargılamanın her aşamasında, hüküm kesinleşinceye kadar yapılabilir. Ancak feragat tek taraflı bir irade beyanı olduğu için geri dönülemez niteliktedir; sulh ise tarafların karşılıklı iradeleriyle feshedilebilir veya değiştirilebilir bir sözleşme yapısı taşır.
Tek Taraflı Feragat ile İki Taraflı Sulh Ayrımı
Feragat, davacının talep sonucundan vazgeçmesiyle sınırlı bir işlemdir ve davalının rızası aranmaz. Sulh ise tarafların karşılıklı ödünler vererek uyuşmazlığı çözdüğü bir sözleşme olduğundan, her iki tarafın da iradesinin birleşmesi gerekir. Bu nedenle sulh, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebilecekleri uyuşmazlıklarda geçerlidir.
Şarta bağlılık noktasında da belirgin bir ayrım mevcuttur. Feragat kayıtsız ve şartsız olmalıdır; şarta bağlı bir feragat beyanı usul hukuku bakımından feragat olarak kabul edilmez ve genellikle sulh teklifi olarak değerlendirilir. Sulh sözleşmesi ise tarafların üzerinde anlaştığı belirli şartları içerebilir.
“Av. Vedat Can SÜNERİN
Uygulamada en sık karşılaşılan hata, feragat ile sulh kurumlarının hukuki sonuçlarının birbirine karıştırılmasıdır. Feragat, davacının talep sonucundan tek taraflı vazgeçtiği ve geri dönüşü olmayan bir usul işlemidir. Sulh ise tarafların karşılıklı ödünlerle uyuşmazlığı sona erdirdiği bir sözleşmedir. Her iki işlemde de vekaletnamede özel yetki bulunması zorunludur. İşlem yapmadan önce, beyanınızın kesin hüküm doğuracağını ve yargılama giderleri üzerindeki etkisini mutlaka değerlendirmeniz gerekir.”
Vekalet Yetkisi ve Şekil Şartları
Avukat aracılığıyla yürütülen davalarda, feragat veya sulh işleminin geçerli olabilmesi için vekaletnamede bu konuda özel yetkinin bulunması zorunludur. HMK m. 74 uyarınca, genel vekaletname bu işlemler için yeterli değildir; vekilin feragat veya sulh yapabilmesi için vekaletnamede bu yetkilerin açıkça yazılı olması gerekir.
İşlemler dilekçeyle veya duruşma sırasında sözlü olarak yapılabilir. Sözlü beyanlar mahkeme tutanağına geçirilir ve taraflara imzalatılır. Mahkeme, bu beyanları inceleyerek davanın sona erdiğine dair karar verir. Feragat durumunda davacı aleyhine hüküm verilmiş gibi yargılama giderlerine mahkumiyet söz konusu olabilir.
Uygulamada Sık Karıştırılan Kavramlar
Arabuluculuk, dava açılmadan önce veya dava sırasında başvurulan bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir ve dava içi sulhten farklı bir hukuki süreçtir. Dava içi sulh, doğrudan mahkeme önünde gerçekleşen bir usul işlemidir. Ayrıca davanın geri alınması (HMK m. 123) ile feragat de karıştırılmamalıdır; davanın geri alınması davalının açık rızasına bağlıdır ve dava hiç açılmamış sayılırken, feragat davayı esastan bitirir.
Kamu düzenini ilgilendiren davalarda (örneğin; boşanma, soybağı gibi) feragat ve sulh tek başına sonuç doğurmaz. Bu tür davalarda mahkeme, tarafların beyanlarıyla bağlı kalmaksızın araştırma yapmaya devam eder.
Dava İçi Sulh ve Feragatin İcra Edilebilirlik Farkları
Dava içi sulh, mahkeme tarafından tutanağa geçirilip onaylandığında ilam niteliğinde belge haline gelir ve doğrudan icra takibine konu edilebilir. Feragat ise davacının talep sonucundan vazgeçmesiyle davanın reddine karar verilmesini sağlayan bir usul işlemidir; feragat neticesinde kurulan hüküm, davacının aleyhine bir sonuç doğurur ve icra edilecek bir alacak veya edim içermez. Sulh sözleşmesi, tarafların karşılıklı edimlerini (örneğin ödeme planı veya mal teslimi) içerdiğinden, bu edimlerin yerine getirilmemesi durumunda ilamlı icra takibi başlatılması mümkündür.
Uygulamada, sulh sözleşmesinin icra edilebilirliği için sözleşmenin mahkeme huzurunda yapılması ve tutanağa geçirilmesi şarttır. Mahkeme dışı yapılan sulh sözleşmeleri, arabuluculuk süreci dışında kalıyorsa, doğrudan ilam niteliğinde sayılmaz ve icra edilebilirlik şerhi alınması için ayrı bir hukuki prosedür gerektirebilir. Feragat durumunda ise dava esastan reddedildiği için, davacının feragat ettiği talep konusu hakkında yeniden dava açması kesin hüküm nedeniyle engellenmiştir.
Yargılama Giderleri ve Vekalet Ücreti Yükümlülüğü
Feragat eden taraf, kural olarak davayı kaybetmiş gibi yargılama giderlerini ve karşı tarafın vekalet ücretini ödemekle yükümlüdür. HMK m. 312 uyarınca, sulh durumunda ise taraflar yargılama giderleri ve vekalet ücreti konusunda kendi aralarında serbestçe anlaşabilirler. Eğer sulh sözleşmesinde giderler hakkında bir hüküm bulunmuyorsa, taraflar kendi yaptıkları giderleri kendileri karşılar ve karşı taraftan vekalet ücreti talep edemezler.
Bu ayrım, dava stratejisi açısından kritik bir maliyet unsuru oluşturur. Feragat, davacının tüm yargılama giderlerini üstlenmesini gerektirirken, sulh süreci tarafların karşılıklı ödünleri sayesinde giderlerin paylaşılmasını veya tamamen ortadan kaldırılmasını mümkün kılar. Özellikle yüksek tutarlı davalarda, vekalet ücreti yükünün kimin üzerinde kalacağı, sulh görüşmelerinin en önemli müzakere maddelerinden biridir. Mahkeme, tarafların sulh sözleşmesindeki gider paylaşımına ilişkin iradesine müdahale etmez, ancak bu paylaşımın kamu düzenine aykırı olmaması gerekir.
İrade Bozukluğu ve İşlemin İptali Süreçleri
Feragat ve sulh işlemleri, irade beyanının sakatlanması (hata, hile veya korkutma) durumunda iptal edilebilir. Feragat tek taraflı bir usul işlemi olduğundan, iptal davası açılması gerekirken; sulh sözleşmesi bir borçlar hukuku sözleşmesi niteliği taşıdığından, sözleşmenin geçersizliği veya iptali genel hükümlere göre değerlendirilir. İrade bozukluğu iddiası, işlemin yapıldığı tarihten itibaren kanunda öngörülen hak düşürücü süreler içerisinde ileri sürülmelidir.
İptal davası açılması, feragat veya sulh ile sona eren davanın yeniden görülmesini sağlamaz; öncelikle işlemin iptaline dair kararın kesinleşmesi gerekir. Bu süreçte, işlemin yapıldığı duruşma tutanakları, tarafların beyanları ve varsa sulh metni, irade bozukluğunun ispatı için temel delil niteliğindedir. Uygulamada, feragat veya sulh beyanının mahkeme huzurunda bizzat taraflarca yapılması, irade bozukluğu iddialarının ispatını zorlaştıran bir unsurdur; zira mahkeme hakimi, işlemin hukuki sonuçlarını taraflara açıklamakla yükümlüdür.
Sık Sorulan Sorular
Feragat beyanından sonra davadan dönülebilir mi?
Hayır, feragat kesin hüküm gibi sonuç doğurduğu için beyan yapıldıktan sonra tek taraflı olarak dönülemez. Ancak irade bozukluğu (hata, hile, ikrah) hallerinde iptali istenebilir.
Sulh sözleşmesi dava konusu olmayan hususları kapsayabilir mi?
Evet, HMK m. 313/3 uyarınca taraflar, dava konusunun dışında kalan ancak aralarındaki uyuşmazlıkla bağlantılı olan hususları da sulh sözleşmesine dâhil edebilirler.
Mahkeme sulh sözleşmesine göre nasıl karar verir?
Taraflar sulhe göre karar verilmesini isterlerse mahkeme sulh sözleşmesi doğrultusunda hüküm kurar. İstemezlerse dava konusuz kaldığından karar verilmesine yer olmadığına dair karar verir.